Bordi i Transparencës ka vendosur sot (4 qershor) çmimet e reja për shitjen e karburanteve në treg.
Sipas njoftimit, nafta ësht&eu...
BOTA
Fundi i New START i lë SHBA-të dhe Rusinë pa kufizime për numrin e armëve bërthamore
Nga Xhuljan FerzajPërditësimi i fundit 5 Shkurt 2026, 08:32
Për më shumë se pesë dekada, Shtetet e Bashkuara dhe Bashkimi Sovjetik dhe pas vitit 1991, Rusia ruajtën një rrjet marrëveshjesh që kufizonin numrin dhe disponimin e forcave të tyre strategjike bërthamore.
Ky kuadër përfshinte kufizime numerike, mekanizma inspektimi dhe ndarje sistematike të të dhënave dhe po, nuk është teori konspiracioni që dy gjigantët bërthamorë inspektuan arsenalet e njëri-tjetrit 18 herë në vit.
Me skadimin e New START, ky sistem pushon së ekzistuari që nga sot e tutje, duke i lënë dy fuqitë më të mëdha bërthamore pa kufizime detyruese dhe në mes të një paqëndrueshmërie globale me të cilën bota nuk është përballur që nga Lufta e Dytë Botërore.
Marrëveshjet para Fillimit të Ri
Faza e parë e kontrollit bërthamor filloi në fillim të viteve 1970. SALT I i vitit 1972 vendosi kufij të sipërm në numrin e lëshuesve strategjikë raketave balistike ndërkontinentale (ICBM) dhe raketave balistike të lëshuara nga nëndetëset (SLBM) pa kërkuar reduktime. E njëjta paketë përfshinte Traktatin ABM, i cili kufizonte sistemet anti-raketë. Ky kufizim pengoi zhvillimin e mburojave të gjera mbrojtëse që mund ta shtynin palën tjetër të rriste më tej aftësitë e saj ofensive.
SALT II, e nënshkruar në vitin 1979, u përpoq të vendoste kufizime më të rrepta dhe të kufizonte përdorimin e raketave me koka bërthamore të shumëfishta të synueshme në mënyrë të pavarur (MIRV). Edhe pse nuk u ratifikua nga Kongresi i SHBA-së, ajo u zbatua kryesisht nga mesi i viteve 1980.
Ndryshimi i vërtetë erdhi pas përfundimit të Luftës së Ftohtë. START I i vitit 1991 parashikoi reduktime të konsiderueshme të forcave bërthamore strategjike dhe prezantoi mekanizma të gjerë verifikimi. Inspektimet në vend, shkëmbimi i të dhënave të telemetrisë dhe njoftimet e testimit ishin mjete kryesore të zbatimit. Kjo marrëveshje konsiderohet regjimi më gjithëpërfshirës i kontrollit bërthamor i zbatuar ndonjëherë.
START II, i cili parashikoi eliminimin e MIRV-ve në raketat balistike ndërkombëtare me bazë tokësore, nuk hyri kurrë në fuqi. Pala ruse tërhoqi angazhimin e saj pasi SHBA-të u tërhoqën nga Traktati ABM në vitin 2002. Në të njëjtën kohë, SORT (i njohur edhe si Traktati i Moskës) kufizoi numerikisht kokat e luftës të vendosura, por pa mekanizma inspektimi ose verifikimi, duke zvogëluar rëndësinë e tij praktike.
START i ri, i nënshkruar në vitin 2010, u hartua për të zëvendësuar START I dhe për të rivendosur transparencën. Marrëveshja kufizoi vendosjen e kokave bërthamore strategjike në 1,550, vendosjen e lançuesve në 700 dhe numrin total të sistemeve të shpërndarjes në 800. Ajo parashikonte inspektime në vend, shkëmbime të dhënash dy herë në vit dhe kanale të përhershme njoftimi. Në vitin 2021, të dy palët ranë dakord për një zgjatje pesëvjeçare. Korniza filloi të shpërbëhej pas vitit 2022.
Inspektimet u pezulluan dhe në vitin 2023 Rusia njoftoi një pezullim të njëanshëm të pjesëmarrjes. START i ri më në fund skadon sot, pa një marrëveshje zëvendësuese, duke lënë jo vetëm SHBA-në dhe Rusinë, por edhe planetin pas më shumë se 50 vitesh pa as një rrjet sigurie apo qëndrueshmëri bazë.
SHBA - Rusia dhe poli i tretë në zhvillim i Kinës
Sot, SHBA-të dhe Rusia ende mbajnë shumicën dërrmuese të armëve bërthamore në botë. Sipas vlerësimeve të hapura nga institutet kërkimore, Rusia ka rreth 5,500 koka bërthamore, nga të cilat rreth 1,600 besohet se janë të vendosura në raketa balistike ndërkontinentale, raketa balistike dhe bombardues strategjikë.
SHBA-të kanë rreth 5,200 koka bërthamore, me rreth 1,700 të vendosura. Pjesa tjetër është në rezervë ose në proces tërheqjeje.
Përveç dy fuqive të mëdha, Kina ka rreth 500 koka bërthamore dhe po zgjeron me shpejtësi infrastrukturën e saj të raketave balistike ndërkontinentale. Franca dhe Mbretëria e Bashkuar mbajnë arsenale më të vogla dhe të fiksuara parandaluese, ndërsa India, Pakistani, Izraeli dhe Koreja e Veriut janë jashtë çdo kuadri detyrues kontrolli.
Dhe tani çfarë?
Që nga përfundimi i New START, nuk ka pasur asnjë marrëveshje aktive dhe ligjërisht të detyrueshme që kufizon forcat bërthamore strategjike të Shteteve të Bashkuara dhe Rusisë. Shkëmbimet e të dhënave janë ndalur dhe inspektimet janë pezulluar, duke i lënë të dyja palët të mbështeten vetëm në mjetet kombëtare të monitorimit.
Ky boshllëk përkon me modernizimin e triadës bërthamore në të dy vendet dhe shfaqjen e Kinës si një fuqi e tretë bërthamore.
Pa një kornizë të re, sistemi ndërkombëtar i kontrollit bërthamor po hyn në një periudhë pasigurie në rritje, me më pak kufizime dhe transparencë të reduktuar se në çdo kohë që nga fundi i Luftës së Ftohtë, veçanërisht në një kohë kur lufta në Ukrainë, përveç faktit se do të jenë katër vjet pas pak ditësh, ka sjellë gjithashtu kërcënimin bërthamor përsëri në plan të parë nga pala ruse.
Është e qartë se traktatet dhe marrëveshjet, madje edhe në periudha normaliteti madje edhe relative dhe paqeje, nuk siguruan dhe nuk do të sigurojnë ekuilibër, por në një periudhë kur besimi në mbarë botën është në nivelin më të ulët jo vetëm ndaj Moskës, por edhe ndaj SHBA-së së Trump, dy ndoshta edhe tre nënshkrime në një tekst të ri mund të dërgojnë një mesazh global realisht pozitiv për herë të parë në një kohë të gjatë./Përktheu Piranjat News
