Ndërsa vaksinat aktuale kundër gripit duhet të përditësohen çdo sezon, shkencëtarët po gjejnë mënyra të reja për të krijuar një vaksinë që mund të zgjasë shumë më gjatë dhe të mbulojë më shumë variante të virusit.
Çdo vit, rreth një miliard njerëz në mbarë botën sëmuren nga gripi. Do ta kuptoni nëse e keni – mund t’ju shkatërrojë për një javë ose më shumë me ethe, lodhje, dhimbje koke dhe kollë. Ai lë miliona njerëz çdo vit të paaftë për të punuar dhe, fatkeqësisht, merr jetën e midis 290,000 dhe 650,000 njerëzve në një vit tipik.
Është një sëmundje e vështirë – dhe, fatkeqësisht, nuk ka garanci që nëse e kapni një vit, nuk do të kaloni të njëjtin torturim vitin tjetër. Influenza është një virus i zgjuar, që ndryshon vazhdimisht formën për t’i shpëtuar mbrojtjes së sistemit imunitar të njeriut.
“Prandaj duhet të bëni vaksinën kundër gripit çdo vit,” thotë Nicholas Heaton, profesor në Shkollën e Mjekësisë së Universitetit Duke në Karolinën e Veriut, SHBA. Vaksinat sezoniere kundër gripit parandalojnë shumë vdekje dhe sëmundje serioze çdo vit, por ato janë të papërkryera. Efikasiteti i tyre zakonisht arrin rreth 60% dhe mund të zbresë shumë më poshtë kur formula e vaksinës nuk përputhet mirë me virusin që po qarkullon tek njerëzit.
Por çfarë nëse nuk do të duhej të merrnit një vaksinim të ri çdo vit? Laboratori i Heaton dhe të tjerë në mbarë botën po përpiqen të japin përgjigje për këtë pyetje intriguese. Ata po zhvillojnë vaksina të ashtuquajtura “universale” kundër gripit, të cilat synojnë të ofrojnë mbrojtje më të mirë, më të gjerë dhe më të qëndrueshme se vaksinat aktuale sezoniere. Ideja është të “mbulosh më shumë variante ose të bësh që vaksina të zgjasë më shumë”, thotë Heaton. “Ose, shpresojmë, të dyja.”
Aktualisht ka rreth një duzinë kandidat-vaksinash të tilla që po kalojnë procesin e provave klinike dhe shumë të tjera janë ende në faza të hershme zhvillimi, sipas një iniciative që ndjek zhvillimin e vaksinave të gjeneratës së ardhshme kundër gripit.
“Është një koleksion mjaft i mahnitshëm projektesh,” thotë Julie Ostrowsky, shkencëtare kërkimore në Qendrën për Kërkime dhe Politika mbi Sëmundjet Infektive të Universitetit të Minesotës, SHBA, e cila punon në këtë projekt monitorimi. Por është një sfidë komplekse, thotë ajo. “Nuk do të ndodhë brenda natës.”
Si po përpiqen shkencëtarët të zgjidhin problemin
Një armik që ndryshon gjithmonë
Termi “grip” është pak mashtrues. Influenza nuk është një entitet i vetëm, por shumë viruse të ndryshme që qarkullojnë midis njerëzve dhe kafshëve. Dhe këto viruse evoluojnë vazhdimisht, duke i mbajtur një hap përpara sistemit imunitar të njeriut.
“Gripi ndryshon shumë,” thotë Ostrowsky. “Është thjesht një objekt që lëviz vazhdimisht.”
Megjithatë, të dhënat paraprake nga Mbretëria e Bashkuar sugjerojnë se vaksinat e këtij viti po mbrojnë ende nga sëmundjet e rënda dhe hospitalizimi për nënkladën K, dhe duket se funksionojnë veçanërisht mirë tek fëmijët. Por ardhja e papritur e nënkladës K tregon se influenza mund të “na japë një surprizë në çdo moment”, shpesh kur nuk e presim, thotë Zhang.
Saktësimi i goditjes së vaksinës
Për të pasur avantazh ndaj influenza-s, disa shkencëtarë po përpiqen të zhvillojnë vaksina që trajnojnë sistemin imunitar të njohë dhe të reagojë ndaj pjesëve të virusit që nuk ndryshojnë, në vend të atyre që ndryshojnë.
“Universale do të thotë gjithçka” – Florian Krammer
“Ka disa pika të dobëta që ka virusi,” thotë Florian Krammer, i cili punon në dizajnimin e vaksinës universale kundër gripit në Shkollën e Mjekësisë Icahn në Mount Sinai, Nju Jork, SHBA. Njëra prej tyre është një pjesë specifike e proteinës hemagglutinin në sipërfaqen e virusit të gripit.
Mendoni për hemagglutinin si një akullore: baza e konit dhe një top akullore mbi të. Shija e sipërme mund të ndryshojë lehtësisht, por koni është relativisht konstant. Vaksinat tradicionale sezoniere nxisin trupin të krijojë antitrupa që targetojnë topin e akullores, por ekipi i Krammer po përpiqet të stimulojë një reagim imunitar kundër konit. Për ta bërë këtë, ata i prezantojnë trupit proteina hemagglutinin me kon të njohur, por me shije akulloresh të panjohura mbi të. Sistemi imunitar, duke kërkuar diçka që njeh, fokuson pjesën e njohur – konin – dhe drejton antitrupat drejt saj.
Në 2020, ekipi i Krammer publikoi një studim paraprak që tregonte se një kandidat-vaksinë e bazuar në këtë teknikë mund të gjenerojë një përgjigje imunitare të gjerë te njerëzit. Ekipi i tij ka vazhduar të rafinojë qasjen në vitet pasuese dhe planifikon të vazhdojë me teste të mëtejshme njerëzore këtë vit.
Ekipi i Heaton po përpiqet gjithashtu të motivojë sistemin imunitar të reagojë ndaj pjesëve të virusit që mbeten të njëjta nga varianti në variant. Ata krijuan një kandidat-vaksinë që prezanton trupin me më shumë se 80,000 variacione të hemagglutinin. Kur sistemi imunitar përballet me kaq shumë forma të ndryshme, ai në thelb mbingarkohet. I paaftë për të përpunuar të gjitha ndryshimet, ai i kushton vëmendje pjesëve të pandryshueshme të proteinës, shpjegon Heaton.
Ekipi i tij raportoi të dhëna paraprake premtuese mbi këtë qasje në një studim të vitit 2024, por ende nuk kanë filluar provat klinike tek njerëzit.
Approache të tjera universale
Shkencëtarët në Universitetin Stanford zbuluan një qasje tjetër në shkurt 2026 që shpresojnë se do të ndihmojë jo vetëm kundër gripit, por edhe të ftohtit të zakonshëm, koronavirusëve si ai që shkakton Covid-19 dhe madje edhe pjesëzat që shkaktojnë alergji. Qasja e tyre – testuar vetëm tek minjtë deri tani – përfshin një spraj nazal që lëshon një përzierje molekulash të dizajnuara për të imituar mënyrën se si komunikojnë qelizat imunitare mes tyre. Kjo zgjon qelizat e bardha të gjakut në mushkëri, të quajtura makrofagë, duke i mbajtur të vëmendshëm ndaj çdo infeksioni që mund të përpiqet të hyjë në sistemin respirator. Efekti i sprajit zgjati tre muaj dhe uli sasinë e patogjenëve nga 100 deri në 1,000 herë, thonë studiuesit. Ata ende duhet ta testojnë qasjen tek njerëzit.
Laboratorë të tjerë punojnë në lloje të ndryshme të vaksinave universale. Disa po përpiqen që sistemi imunitar të kushtojë më shumë vëmendje proteinës neuraminidase, një proteinë tjetër në sipërfaqen e virusit të gripit, që nuk muton aq shpejt sa hemagglutinin. Disa po përpiqen të stimulojnë qelizat T, qeliza imunitare me kujtesë të gjatë që mund të njohin dhe vrasin qelizat e infektuara pa marrë parasysh variantin viral. Të tjerë eksperimentojnë me teknologji dhe format e reja të vaksinave, si vaksinat nazale që synojnë të ndalojnë virusin pikërisht në pikën ku hyn në trup.
Të jesh një hap përpara surprizave
Ndërsa metodat janë të ndryshme, qëllimi është i njëjtë: krijimi i një vaksine që nuk varet nga fatmirësia e një përputhjeje të mirë dhe që mbron kundër shumë varianteve të gripit. Disa viruse të gripit qarkullojnë tashmë tek njerëzit dhe janë përgjegjës kryesorë për rritjet sezoniere të sëmundjes që ndodhin çdo vit. Kur shfaqet një version i ri i virusit, i infektueshëm mjaftueshëm, mund të shkaktojë një pandemi, siç ndodhi me pandeminë e gripit H1N1 në 2009.
Viruese të tjera të gripit qarkullojnë tek kafshët – ato janë të zakonshme tek zogjtë, por mund të infektojnë shumë gjitarë të ndryshëm. Kur këto viruse kalojnë nga kafshët tek njerëzit, njihen si zoonotikë. Një vaksinë me të vërtetë universale do të ofronte “mbrojtje kundër çdo nënlloj A ose B të gripit, çdo varianti, pavarësisht nëse është pandemik, zoonotik ose thjesht grip sezonal,” thotë Krammer. “Universale do të thotë gjithçka.”
Edhe pse Krammer beson se një vaksinë e tillë është e mundur shkencërisht, është një objektiv ambicioz që kërkon shumë kohë, angazhim dhe financim – burime që nuk janë të garantuara në klimën aktuale të skepticizmit, thotë ai.
Jo të gjithë shkencëtarët janë kaq optimistë për vaksinat universale. “E urrej këtë term,” pranon Heaton, pjesërisht sepse ndjen se premton më shumë se çfarë mund të bëjë edhe një vaksinë shumë e përmirësuar. Një përshkrim më realist, thotë ai, është një vaksinë me mbrojtje të gjerë që mund të mos bllokojë plotësisht çdo formë të gripit, por që gjithsesi mbron kundër shumë më shumë varianteve se vaksinat aktuale sezoniere.
A mund AI të përmirësojë vaksinën e gripit?
Ndërsa presin “Shenjtërinë e Gripit”, shkencëtarët nuk kanë ndalur përmirësimin e vaksinave sezoniere. “Nuk mbështetemi vetëm në këtë model shumë aspirues, larg dhe të paarsyeshëm të vaksinës universale,” thotë Ostrowsky. “Kemi gjëra të tjera që mund të bëhen produktivisht në një afat më të shkurtër.”
Disa hapa janë marrë tashmë, si aprovimi i vaksinave më të fuqishme me katërfishin e dozës së hemagglutinin për të moshuarit, të cilëve sistemi imunitar dobësohet me moshën. Shkencëtarë të tjerë po përpiqen të përmirësojnë procesin e zgjedhjes së variantit. Regina Barzilay, profesoreshë për AI dhe Shëndetin në Institutin e Teknologjisë Massachusetts, SHBA, dizajnoi një sistem AI që shqyrton sasi të mëdha të të dhënave të gripit për të gjetur opsionin më të mirë për vaksinat sezoniere që do të vijnë – ngjashëm me atë që bën bordi i vaksinës i OBSH-së çdo vit, por me kapacitet analizues më të avancuar, që mund të tejkalojë rekomandimet e OBSH-së, sipas një artikulli të vitit 2025. Barzilay nuk propozon që AI të zëvendësojë njerëzit, por thotë se zyrtarët e shëndetit publik mund të përfshijnë një model të tillë së bashku me të dhënat dhe mjetet që tashmë përdorin.
Një vaksinë universale e vërtetë – ajo që do ta merrni një herë dhe nuk do të mendoni më kurrë – është larg, nëse do të arrijë ndonjëherë. Por përparim real është i mundur ndërkohë, thotë Heaton.
“Nuk do të habitesha,” thotë ai, “nëse brenda pesë deri dhjetë viteve kemi një vaksinë të përmirësuar kundër gripit.”/Përktheu Piranjat News
Artikuj te sugjeruar
BOTA
3 Mars11:03
Mësuesit në Amerikë punojnë dy punë dhe me vështirësi arrijnë të mbijetojnë
Shumica e mësuesve amerikanë duhet të punojnë dy punë për të mbijetuar. Ashley, një mësuese e klasës së...
BOTA
3 Mars10:20
“KE bën thirrje për përmbajtje”, DW: BE-ja vetëm vëzhguese e ngjarjeve në Lindjen e Mesme
Pas sulmit të SHBA-së dhe Izraelit ndaj Iranit, po shihet që Bashkimi Evropian është deri tani kryesisht vetëm një vëz...
BOTA
3 Mars09:47
Skenari i Bankës Qendrore Europiane: Sa do të dëmtohet Eurozona nëse çmimi i naftës rritet në 130 dollarë?
Philip Lane, kryeekonomisti i Bankës Qendrore Europiane (BQE), paralajmëron se një luftë e zgjatur në Lindjen e Mesme, e shoqëru...
BOTA
3 Mars09:33
U përplasën me kamionin, dalin fotot e dy të rinjve shqiptarë që humbën jetën në Itali
Fidan Peci, 27 vjeç, dhe Ardian Avdyli, 21 vjeç, janë dy të rinjtë që humbën tragjikisht jetën pas një akside...
BOTA
3 Mars09:07
Mbyllet Ambasada amerikane në Kuvajt
Ambasada amerikane në Kuvajt është mbyllur “deri në njoftimin e radhës”.
Në deklaratën e shpërndarë ...
BOTA
3 Mars08:52
Ushtria izraelite hyn në Liban, nis pushtimin tokësor
Izraeli deklaroi se trupat tokësore do të 'përparojnë dhe do të pushtojnë zona të tjera strategjike në Liban'.
Minist...
BOTA
3 Mars08:54
Trump: Jemi plot me municion, mund të bëjmë luftë përgjithmonë
Presidenti i Shtetet e Bashkuara të Amerikës, Donald Trump, deklaroi se rezervat amerikane të municioneve janë në nivele rekord, duke...
BOTA
3 Mars08:32
Izraeli njofton për eliminimin e një komandanti të Xhihadit Islamik
Ushtria izraelite ka njoftuar mbrëmë për vrasjen e Komandantit të Xhihadit Islamik Palestinez në sektorin e Libanit në Bejrut.
...
Nga Xhuljan Ferzaj
BOTA
3 Mars08:22
Politico: Pse vrasja e Khameneit e goditi Putinin 'atje ku dhemb'
Veprimet e fundit ushtarake të Shteteve të Bashkuara dhe Izraelit kundër Iranit ka të ngjarë të kenë intensifikua...
BOTA
3 Mars08:21
Irani mbyll Ngushticën e Hormuzit, kostot e transportit të naftës dhe gazit rriten ndjeshëm
Çmimet globale të transportit detar të naftës dhe gazit janë rritur ndjeshëm, ndërsa tensionet midis Shtetet e Bashkuara ...
