Në moshën 63-vjeçare, Demi Moore duket se ka hyrë në një nga kapitujt më të lirë dhe më të qetë ...
BOTA
Si e shndërroi Kiri i Madh Persinë e lashtë në një superfuqi
PiranjatPërditësimi i fundit 11 Tetor 2026, 10:58
Përmes pushtimeve ushtarake që shtriheshin në territore të gjera dhe një qeverisjeje dashamirëse, Kiri i Madh e shndërroi një grup të vogël fisesh gjysmënomade në Perandorinë e fuqishme Perse, superfuqinë e parë të botës së lashtë, në më pak se 15 vjet.
I lindur rreth vitit 600 para Krishtit, themeluesi i Perandorisë së Parë Perse (e njohur gjithashtu si Perandoria Akamenide) i përkiste fisit gjysmë nomad Pasargadp, i cili merrej me rritjen e deleve, dhive dhe bagëtive në jugperëndim të Iranit të sotëm. Dihet me siguri shumë pak për rininë apo prejardhjen e Kirit të Madh (i njohur gjithashtu si Kiri II), përveç faktit se ai ishte pjesë e familjes mbretërore akamenide, përmes lindjes ose martesës.
Pesë vjet pasi u ngjit në fron në vitin 558 para Krishtit si mbret vasal i Perandorisë Medase (e cila kontrollonte pjesën më të madhe të Iranit të sotëm), Kiri bashkoi prijësit e fiseve të tjera perse dhe udhëhoqi një kryengritje kundër mbretit med Astiag. Me ndihmën e një gjenerali med që kishte dezertuar, Kiri mposhti forcat e Astiagut në Betejën e Pasargadës dhe pushtoi kryeqytetin Ekbatana në vitin 550 para Krishtit
Persët, dikur të nënshtruar, ishin bërë pushtuesit. Megjithatë, në vend që të kërkonte hakmarrje, si sundimtar Kiri tregoi mëshirë dhe vetëpërmbajtje. Ai i dha Astiagut një pension mbretëror, e mbajti Ekbatanën si kryeqytetin e tij veror dhe u dha fisnikëve medë poste të larta në oborrin dhe ushtrinë e tij. Por mëshira e tij kishte kufij: ai urdhëroi vrasjen e dhëndrit dhe nipërve të Astiagut, sepse i shihte si kërcënim për pushtetin e tij.
Kiri pushton Lidinë dhe zgjeron perandorinë
Ngritja e Kirit shqetësoi Kroesin, mbretin e Lidisë, e cila shtrihej në gjysmën perëndimore të Turqisë së sotme. Ndërsa po mendonte të sulmonte fuqinë në rritje të Persisë, tashmë fqinje, Kroesi dërgoi një lajmëtar për t’u këshilluar me Orakullin grek të Delfit. “Nëse Kroesi shkon në luftë, ai do të shkatërrojë një perandori”, thuhet se kishte parashikuar mediumi i perëndive.
I inkurajuar nga mesazhi hyjnor, Kroesi udhëhoqi një ushtri të madhe përtej lumit Halys dhe sulmoi persët në vitin 547 para Krishtit. Pas një beteje pa rezultat vendimtar, Kiri i befasoi forcat lidiane që po tërhiqeshin, duke i ndjekur përmes të ftohtit të dimrit drejt kryeqytetit Sardë.
Në Betejën vendimtare të Timbras, ku forcat perse ishin më të pakta në numër, Harpagu, gjenerali med që kishte dezertuar, hipi kalorësit mbi devetë e ngarkesave të ushtrisë dhe i vendosi në pjesën e përparme të vijës së betejës. Era e rëndë e deveve i trembi aq shumë kuajt lidianë që po sulmonin, saqë ata u turrën duke ikur nga fusha e betejës. Lidianët u tërhoqën brenda mureve të Sardës dhe përfundimisht u dorëzuan pas një rrethimi nga persët.
Fjalët e orakullit drejtuar Kroesit dolën të vërteta. Një perandori ishte shkatërruar, por ajo ishte e tij.
Ashtu si me medët, Kiri ndoqi një qasje pajtuese edhe ndaj lidianëve. Ai e mbajti thesarin në Sardë dhe e mori Kroesin në oborrin e tij. Ai lejoi që kulturat, fetë dhe ligjet vendase të ruheshin, gjë që e ndihmoi të fitonte besnikërinë e nënshtetasve të rinj.
“Kiri ishte i aftë të përvetësonte shpejt ose të merrte nën kontroll strukturat ekzistuese administrative të vendeve që pushtonte, duke i lënë shpesh elitat vendase në postet e tyre”, thotë John W. I. Lee, profesor i historisë në Universitetin e Kalifornisë në SantaBarbara.
Megjithatë, butësia e mbretit pers nuk ishte aspak absolute. Kur aristokratët përgjegjës për thesarin e Lidisë u rebeluan, Kiri urdhëroi ekzekutimin e rebelëve dhe skllavërimin e pasuesve të tyre. Gjeneral Harpagu, pas pushtimit të Lidisë, vazhdoi me rrethimin brutal të vendbanimeve greke në Jon, duke detyruar shumë banorë të shpërnguleshin në Itali dhe të braktisnin qytete të tëra.
“Ka shumë krijim mitesh, si në lashtësi, ashtu edhe në kohët moderne, rreth Kirit si një sundimtar dashamirës”, thotë Lee. “Ndërsa Kiri ishte padyshim tolerant ndaj zakoneve dhe feve vendase dhe megjithëse bashkëpunonte me elitat vendase, dokumentet bashkëkohore, si pllakat me shkrime kuneiforme, tregojnë se Perandoria Perse, ashtu si të gjitha perandoritë, ishte e përqendruar te nxjerrja e pasurisë dhe e fuqisë punëtore, përfshirë përmes skllavërisë, nga popujt që pushtonte.”
Forcat perse sjellin rënien e Babilonisë
Ndërsa Perandoria Perse zgjerohej, ushtria e saj forcohej. Kiri zhvilloi një trupë elitare kalorësie, të aftë për të qëlluar me shigjeta mbi kalë, dhe përdori qerre lufte me tehe të lidhura pas rrotave.
“Trupat e tij duket se ishin shumë të motivuara dhe të stërvitura mirë, ndërsa Kiri vetë duket se ishte një udhëheqës frymëzues”, thotë Lee. “Ai duket se ishte në gjendje t’i lëvizte ushtritë e tij më shpejt nga sa e prisnin armiqtë, edhe gjatë dimrit.”
Pasi ushtria e tij mposhti territoret në lindje të Persisë, Kiri i drejtoi sytë nga pushtimi i fuqisë së fundit të madhe që kishte mbetur në perëndim të Azisë, Perandorisë Neo-Babilonase.
Në vitin 539 para Krishtit, forcat perse pushtuan perandorinë e pasur dhe pjellore dhe shpartalluan ushtrinë babilonase për të marrë qytetin strategjik Opis, në lumin Tigër. Një javë më vonë, ushtria perse arriti te muret e Babilonisë, qyteti më i madh i botës së lashtë, dhe e pushtoi pa luftë.
Sipas cilindrit të Kirit, një objekt balte në formë fuçie me mbishkrime kuneiforme babilonase, i zbuluar në vitin 1879, mbreti pers hyri triumfalisht në Babiloni “në paqe, mes gëzimit dhe ngazëllimit”.
Menjëherë pas rënies së Babilonisë, Kiri liroi hebrenjtë babilonas që ishin detyruar të jetonin në robëri nga Nabukodonosori II, pas shkatërrimit të Tempullit të Jerusalemit 50 vjet më parë. Pas lirimit nga mërgimi babilonas, shumë prej tyre u kthyen në atdheun e tyre shpirtëror, Jerusalem. Libri i Isaias në Dhiatën e Vjetër e lavdëron Kirin si të “vajosur” nga Zoti për të “nënshtruar kombet para tij dhe për t’u zhveshur mbretërve armaturën”.
Me pushtimin e Perandorisë Neo-Babilonase, Perandoria Perse shtrihej nga Deti Egje në perëndim deri te lumi Indus në lindje. Kiri kishte krijuar një nga perandoritë më të mëdha që kishte parë ndonjëherë bota e lashtë dhe mund të mburrej, sipas cilindrit të Kirit: “Unë jam Kiri, mbreti i universit.”
Kiri vdes, por Perandoria Perse vazhdon
Dihet shumë pak për vdekjen e Kirit, e cila ndodhi rreth vitit 529 para Krishtit. Sipas disa burimeve, ai vdiq nga plagët e marra në një betejë gjatë një fushate ushtarake në kufirin lindor të perandorisë. Trupi i tij u kthye në Pasargadë, u vendos në një sarkofag të artë dhe u varros në një varr të madh prej guri, të orientuar nga lindja e diellit.
Kirin e pasoi i biri, Kambizi II, i cili vazhdoi të zgjeronte kufijtë e perandorisë duke pushtuar një tjetër qytetërim të lashtë, Egjiptin. Perandoria Perse mbeti e begatë dhe e qëndrueshme për dy shekuj, derisa ra në vitin 330 para Krishtit përballë ushtrive të Aleksandrit të Madh.
Ngritja e Kirit shqetësoi Kroesin, mbretin e Lidisë, e cila shtrihej në gjysmën perëndimore të Turqisë së sotme. Ndërsa po mendonte të sulmonte fuqinë në rritje të Persisë, tashmë fqinje, Kroesi dërgoi një lajmëtar për t’u këshilluar me Orakullin grek të Delfit. “Nëse Kroesi shkon në luftë, ai do të shkatërrojë një perandori”, thuhet se kishte parashikuar mediumi i perëndive.
Ndërsa Perandoria Perse zgjerohej, ushtria e saj forcohej. Kiri zhvilloi një trupë elitare kalorësie, të aftë për të qëlluar me shigjeta mbi kalë, dhe përdori qerre lufte me tehe të lidhura pas rrotave.
