Qytetarë, ambientalistë dhe aktivistë të shoqërisë civile janë mbledhur këtë mbrëmje në Tiranë p&e...
LIFESTYLE
Cila është mosha juaj biologjike? Ekspertët shpjegojnë përfitimet dhe rreziqet e testeve në shtëpi
PiranjatPërditësimi i fundit 7 Prill 2026, 10:15
Mund të mendoni se e dini sa vjeç jeni, por trupi juaj nuk ndjek një kalendar. Kjo do të thotë se mosha juaj kronologjike, që mat sa vite kanë kaluar që kur keni lindur, mund të mos përputhet me moshën tuaj biologjike, e cila pasqyron konsumimin dhe dëmtimin e trupit tuaj në nivel qelizor.
Bazuar në faktorë si gjenetika, zakonet e jetesës dhe historiku mjekësor, mund të jeni biologjikisht më i vjetër ose më i ri se mosha juaj kronologjike. Kjo sepse këto dy matje nuk përparojnë gjithmonë në të njëjtin ritëm, sipas Dr. Douglas Vaughan, drejtor i Potocsnak Longevity Institute në Feinberg School of Medicine të Universitetit Northwestern.
“Sa herë që keni një ditëlindje, shtoni një vit tjetër në jetën tuaj,” tha Vaughan. “Ne të gjithë përjetojmë këtë në të njëjtin ritëm, dhe është i pamëshirshëm, i paanshëm, kozmiçisht indiferent.”
Nga ana tjetër, mosha biologjike, e quajtur edhe mosha epigjenetike, “pasqyron më shumë ndryshimet brenda jush që ndodhin me kalimin e kohës,” shtoi ai.
Shkencëtarët kanë zhvilluar një numër mënyrash për të vlerësuar moshën biologjike, përfshirë orët epigjenetike që matin ndryshimet në ADN në nivel molekular. Këto orë, shpesh krijuar për qëllime kërkimore klinike, po bëhen të zakonshme në formën e testeve të drejtpërdrejta për konsumatorët.
“Ne kemi shumë mjete tani që na lejojnë të marrim një ide për moshën biologjike të një individi,” tha Vaughan. “Gjithë ky fushë po eksplodon tani, ndërsa mësojmë se ka mënyra për të matur moshën biologjike që më parë nuk i kishim imagjinuar.”
Me rritjen e industrisë së jetëgjatësisë, po rritet edhe tregu i testeve të moshës biologjike, i cili arriti 1.28 miliardë dollarë globalisht në 2024, sipas firmës së hulumtimit të tregut dhe konsulencës Dataintelo. Parashikohet të arrijë 3.09 miliardë dollarë deri në 2033.
Testet e moshës biologjike janë të gjerë në internet, duke filluar nga 299 dollarë për teste me pështymë deri në 499 dollarë për teste gjaku. Por jo të gjitha testet janë të njëjta, dhe ka kufizime për informacionin shëndetësor që ofrojnë.
“Maturimi i moshës epigjenetike nuk është ende gati për konsumatorët e zakonshëm,” tha Vaughan. “Të dhënat dhe vlera e këtyre testeve janë mjaft të pasigurta.”
Çfarë mund të tregojnë orët epigjenetike?
Orët epigjenetike janë algoritme bazuar në metilimin e ADN-së. Ky proces, sipas Daniel Belsky, profesor asociativ i epidemiologjisë në Robert N. Butler Columbia Aging Center në Universitetin Columbia, mund të shihet si një buton rregullues që ndez dhe fik gjene.
Megjithatë, këto orë janë kryesisht “pa referencë biologjike. Është një proces thuajse statistikor,” tha Belsky. “Etiketat për orët epigjenetike janë të ndryshme dhe kanë pasoja të konsiderueshme për atë që tregon ora.”
Për shembull, një orë e quajtur PhenoAge vlerëson moshën biologjike. GrimAge — një orë e emëruar sipas Vdekës — pasqyron probabilitetin që një person të vdesë brenda një viti.
Në 2022, Belsky ishte pjesë e zhvillimit të një ore të quajtur DunedinPACE, që mat shpejtësinë e plakjes biologjike. (Ora tani licencohet ekskluzivisht nga TruDiagnostic, kompani që shet teste të moshës biologjike dhe për të cilën Belsky është këshilltar herë pas here.)
“Ne përpiqemi të përdorim dallimin mes shpejtësisë dhe kilometrazhit,” tha Belsky. “Kilometrazhi tregon sa larg keni udhëtuar; kjo është si mosha juaj biologjike. [DunedinPACE] është shpejtësimetri, tregon sa shpejt po plakeni.”
Një vlerë DunedinPACE prej 1 tregon se një person po plaket me ritmin mesatar. Një rezultat prej 2 tregon se po plaket dy herë më shpejt, dhe një rezultat 0 do të thotë se nuk po plaket fare. (Në teori, një vlerë negative do të nënkuptonte se një person po bëhet më i ri.)
“Vlerat e shumicës së njerëzve janë midis 0.5 dhe 1.5,” tha Belsky. “Edhe një ndryshim prej 10% në plakje është një gjë e madhe. Nëse plaket vetëm 11 muaj për çdo 12 që jetoni, nuk është keq.”
Mosha biologjike është një foto e përkohshme
Steve Horvath, profesor i gjenetikës njerëzore dhe biostatistikës në David Geffen School of Medicine të UCLA, ndihmoi në zhvillimin e orës së parë epigjenetike në 2011 duke përdorur pështymë.
Megjithëse ka një patentë në SHBA, “askush nuk përdor këtë orë — askush, përfshirë mua,” tha Horvath. “Thjesht nuk ishte mjaftueshëm e mirë.”
Megjithatë, përpjekjet e tij të hershme hapën rrugën për orët epigjenetike që përdoren sot. Në 2013, ai krijoi Horvath Clock, një kohëmatës që analizon lloje të ndryshme indesh dhe qelizash, i patentuar në Evropë dhe Kinë. Regjenti i Universitetit të Kalifornisë mban të gjitha patentat e lidhura me orët e Horvath. Ai gjithashtu ndihmoi në krijimin e PhenoAge në 2018 dhe GrimAge në 2019. Shumë teste të gatshme përdorin këto tregues për të vlerësuar moshën biologjike.
Horvath theksoi se përdorimi kryesor i këtyre orëve mbetet ende në laborator. Në të ardhmen e afërt, megjithatë, ai shpreson që testimi të bëhet pjesë rutinore e ekzaminimeve mjekësore. “Testet nuk janë aty ende sepse validimi klinik nuk ka përparuar,” tha ai. “Megjithatë, studiues mjekësorë shumë serioz po kryejnë teste për të parë nëse ka përfitim.”
Duke marrë parasysh sa shpejt po avancojnë shkencat e jetëgjatësisë, “mund të ndodhë që të ndryshoj mendim brenda dy vitesh,” shtoi ai. “Kush e di?”
Mosha biologjike është më shumë se një numër, sipas Christopher Hine, investigatori kryesor i laboratorit të tij në departamentin e shkencave kardiovaskulare dhe metabolike në Cleveland Clinic Research.
“Ajo krahasohet gjendja juaj aktuale e shëndetit — në lidhje me sistemet multi-organike, metabolizmin, peshën, densitetin e kockave — me plakjen tuaj kronologjike,” tha Hine. “Do të ishte e njëjta gjë të mendosh për termat ‘lifespan’ dhe ‘healthspan’. Lifespan është numri i viteve që jetoni, por healthspan është numri i viteve që jetoni pa sëmundje kronike.”
Pa marrë parasysh llojin e testit të moshës biologjike, ai përfaqëson një foto në kohë, tha Hine. Diçka aq e thjeshtë sa një ftohje mund të ndikojë në rezultatet tuaja.
“Të bësh vetëm një test nuk tregon shumë, sepse nuk e di nëse po shkon në një trajektore rritjeje apo zbritjeje në ritmin e plakjes,” tha Hine. “Të kesh më shumë foto të orëve epigjenetike është më mirë.”
Mendo për moshën biologjike në mënyrë gjithëpërfshirëse
Ndërsa Hine parashikon që testet e moshës biologjike mund të luajnë një rol më të madh në mjekësi së shpejti, ai paralajmëroi se për momentin ato nuk janë të destinuara për diagnostikimin e sëmundjeve. Edhe të bësh një test nga kurioziteti nuk është pa rrezik, tha ai.
Për shembull, një person që beson se jeton një jetë aktive dhe të shëndetshme mund të tronditet kur mëson se mosha e tij biologjike është pesë vjet më e madhe se mosha kronologjike dhe të marrë masa drastike për ta përmirësuar atë.
“Mund të ketë rrezik për individët që obsesohen për të ulur plakjen biologjike,” tha Hine. “Mund të jetë më mirë të konsultoheni me një profesionist mjekësor, sesa të bëni self-diagnosis ose self-medication, qoftë me ushtrime ose suplemente të tepruara.”
Ndryshimet kimike në ADN janë të ndryshueshme deri diku, tha Vaughan nga Northwestern. Për shembull, hulumtimet kanë treguar se pirja e duhanit lidhet me plakje biologjike më të shpejtë, ndërsa marrja e multivitaminave çdo ditë mund të ngadalësojë plakjen biologjike tek të moshuarit.
Belsky gjithashtu tha se konsumatorët duhet të interpretojnë rezultatet me kujdes, pasi nuk është e pazakontë që orët epigjenetike të mos përputhen me njëra-tjetrën.
“Këto janë mjete kërkimi që mund të ofrojnë disa informacione shtesë për njerëzit kuriozë,” tha Belsky. “Ka orë që janë më të mira dhe më të këqija për parashikimin e shëndetit të ardhshëm.”
Parashikuesi më i fuqishëm i çdo sëmundjeje mbetet mosha kronologjike, sipas Vaughan, kardiolog me profesion. Tani, mosha biologjike mund të jetë edhe më e saktë, tha ai.
“Ajo ka përmirësuar aftësinë tonë për të menduar se çfarë i rrezikon njerëzit nga sëmundje të ndryshme ndërsa plakemi,” tha Vaughan. Megjithatë, të mbështetesh vetëm në moshën biologjike “mund të jetë mashtruese dhe nuk jep udhëzime reale për shëndetin tuaj dhe mirëqenien tuaj në të ardhmen.”
Resistoni të nxirrni përfundime të nxituara mbi rezultatet e testeve të moshës biologjike, tha Vaughan — veçanërisht nëse janë pozitive.
“Nëse bëni një test dhe zbuloni se mosha juaj biologjike është 10 vjet më e re se mosha kronologjike, kjo është një temë e shkëlqyer për biseda në festa,” tha Vaughan. “Por çfarë është niveli i kolesterolit? Çfarë është presioni i gjakut? Nëse këto gjëra nuk trajtohen, do të keni problem.”/Përktheu Piranjat News
