Ka disa detaje – të vogla dhe të mëdha – që, megjithëse askush nuk mund t’i kishte imagjinuar, kanë përcaktuar rrugëtimin e njerëzve ose kompanive drejt majës. Një prej tyre është nxjerrë në dritë nga Wall Street Journal dhe ka të bëjë me financimin sekret të CIA-s për kompaninë e teknologjisë së Steve Jobs, NeXT, i cili e ndihmoi atë të qëndronte mbi ujë gjatë viteve ’80 dhe nxiti një nga vizionarët më të mëdhenj të botës së kompjuterëve të kthehej në Apple dhe ta shndërronte atë në “gjigantin” që është sot.
Pa këtë financim të CIA-s, Jobs mund të mos ishte kthyer kurrë në kompaninë me “mollën” pas largimit të tij në vitin 1985, dhe iPhone mund të mos e kishte fituar kurrë sistemin e tij bazë operativ.
Kur Agjencia Qendrore e Inteligjencës u shfaq papritur dhe pa paralajmërim në zyrat e kompanisë së re kompjuterike të Steve Jobs, të cilën ai e kishte themeluar menjëherë pasi i kishte thënë lamtumirë Apple, Lufta e Ftohtë ishte në kulmin e saj. Ishte viti 1986 dhe Presidenti Ronald Reagan po derdhte miliarda dollarë në Pentagon, shumica e të cilave shkonin për financimin e teknologjive të reja, përfshirë sistemet e mbrojtjes kundër raketave dhe satelitët spiunë. Brenda komunitetit amerikan të sigurisë kombëtare, disa kishin kuptuar rëndësinë e revolucionit teknologjik që po zhvillohej në Silicon Valley – dhe nevojën për të shfrytëzuar potencialin e tij.
Joe Romelo dhe Jeff Harris ishin dy prej tyre. Ata po punonin në të ashtuquajturin “Programi B” i CIA-s, një iniciativë sekrete për zhvillimin e sistemeve të zbulimit me bazë satelitore dhe besonin se Jobs, i cili kishte themeluar NeXT në vitin 1985, mund t’i ofronte teknologji kritike komunitetit amerikan të inteligjencës.
Kur hynë në zyrë, të dy burrat thanë se dëshironin të takoheshin personalisht me Jobs për të diskutuar “çështje që lidhen me mbrojtjen, konkretisht me inteligjencën”. Ata nuk mund të jepnin më shumë detaje, pasi informacioni ishte i klasifikuar, por donin të dinin nëse Jobs – një burrë kundërkulturor rreth të 30-ave, i cili ishte konvertuar në budizëm nën drejtimin e një mjeshtri Zen dhe që kishte thënë se përdorimi i LSD-së kishte qenë një përvojë që i kishte ndryshuar jetën – mund të gjente kohë për një takim me përfaqësuesit e një agjencie qeveritare.
Pse Jobs nuk u habit kur CIA e “kontrolloi”
Në këtë kohë, ndërsa Silicon Valley dhe Pentagoni po afronin marrëdhëniet e tyre, me dhjetëra miliarda dollarë kapital sipërmarrës që derdheshin në qindra startup-e të reja të sektorit të mbrojtjes, shumë drejtues të teknologjisë përmendnin patriotizmin dhe nevojën për të forcuar vendin përballë kërcënimeve të jashtme në përpjekjet e tyre për të siguruar kontrata ushtarake.
Megjithatë, në të kaluarën, ishte interesi i ndërsjellë ai që motivonte këto partneritete. Dhe kjo histori pak e njohur e marrëdhënies së Jobs me spiunazhin amerikan zbulon, ndër të tjera, rolin vendimtar që ai luajti në zhvillimin e sistemit operativ që më vonë do të formonte bazën e produkteve të njohura të Apple.
Sipas burimeve të cituara nga Journal, Jobs nuk u habit veçanërisht kur mësoi se CIA donte ta kontaktonte. Përveç themelimit të NeXT, në shkurt të vitit 1986 ai kishte blerë Pixar, divizionin e grafikës kompjuterike të Lucasfilm të George Lucas. Me këtë blerje, biznesmeni ishte tashmë i ekspozuar, megjithëse në mënyrë indirekte, ndaj industrisë së mbrojtjes, pasi Pixar po punonte me ESL, një kompani e sektorit të mbrojtjes në Silicon Valley, për të cilën kishte ndërtuar posaçërisht një kompjuter që u mundësonte analistëve të inteligjencës të vlerësonin imazhet satelitore.
Në fakt, kur Jobs më në fund u takua me presidentin e ESL-së, Robert Kohler, të dy burrat krijuan një raport të mirë, kujton Gary Fuller, i cili punonte në ESL në atë kohë dhe më vonë iu bashkua NeXT. Kohler, një ish-zyrtar i lartë i CIA-s, i tha Jobs se ajo për të cilën kompjuteri NeXT ishte projektuar, “për studentët, mësuesit dhe studiuesit”, ishte pikërisht ajo që komuniteti i inteligjencës po bënte “pas dyerve të mbyllura”.
CIA donte 20 mijë kompjuterë
Romelo dhe Harris nuk mundën ta takonin Jobs në selinë e NeXT gjatë vizitës së tyre të parë. Kur Romelo më në fund u takua me të në Nju Jork, ai nuk i zbuloi saktësisht se çfarë po planifikonte CIA.
Në fund të fundit, Jobs nuk donte ta dëgjonte. “Mos më thuaj asgjë që nuk duhet ta di, sepse nuk do të jem në gjendje të kujtoj ta harroj”, i tha ai Romelos.
Kjo nuk ishte problem për Romelon, i cili shpjegoi se çfarë dëshironte: të blinte stacione pune NeXT për një klient të paidentifikuar. “Sa njësi mund të dorëzoni në vit?”, pyeti ai.
“Ky është informacion i ndjeshëm”, u përgjigj Jobs.
“A janë më shumë se 20 mijë? Kjo është ajo që dua të blej: 20 mijë njësi”, tha Romelo. “Dhe i dua këtë vit, por dua që të kenë dy modifikime.”
Modifikimet nuk do të bëheshin nga Jobs apo NeXT. Konkretisht, klienti i inteligjencës kërkonte një procesor më të shpejtë, të furnizuar nga Motorola, si dhe një kartë grafike speciale nga Intel.
“Ne nuk i thamë kurrë se çfarë donim në të vërtetë”, tha Romelo. “Ne nuk i dhamë një kopje të procesorit. Modifikimet u bënë më vonë nga ne, nëpërmjet bashkëpunëtorëve tanë.”
Jobs mund të mos e dinte saktësisht se çfarë planifikonte të bënte CIA me kompjuterët e tij, por përfundimisht mori një autorizim të nivelit të lartë të sigurisë, në mënyrë që të mund të vizitonte objekte të klasifikuara.
Nevojë e dëshpëruar për para të gatshme
Në fakt, NeXT kishte nevojë urgjente për këto shitje në atë kohë. Kompania po përballej me probleme serioze, shumica e të cilave lidheshin me perfeksionizmin e Jobsit – një tipar që, tani që ai kishte kontroll të plotë mbi kompaninë, po e çonte atë me saktësi matematikore drejt katastrofës.
Stacionet e punës të NeXT ishin të shtrenjta dhe të papërballueshme për shumicën e konsumatorëve. Shitjet në universitete, tek të cilat Jobs kishte shpresuar se kompania do të mbështetej shumë, nuk arritën kurrë nivelet e pritshme.
Pra, ajo që kishte mbetur ishte kontrata e CIA-s – një kontratë që pothuajse askush nuk e dinte se ekzistonte.
Publikisht, NeXT pretendonte se kishte një kontratë me qeverinë federale, në kuadër të bashkëpunimit me ESL. Edhe brenda qeverisë amerikane, përfshirja e CIA-s me kompaninë e Jobsit mbeti sekret. Zyrtarisht, blerësi ishte Agjencia e Sigurisë Kombëtare (NSA), sipas Dane Ehring, i cili punoi me Romelon për kontratën e NeXT.
“Askush nuk kishte karta biznesi”
Vetëm pak njerëz në NeXT e dinin saktësisht se çfarë po ndodhte kur vizitorë misteriozë nga Uashingtoni u shfaqën në zyrat e kompanisë. Dhe ata që e dinin e kuptuan se ishte më mirë të mos bënin shumë pyetje.
Dan Lewin, të cilin Jobs e kishte punësuar në NeXT pasi kishte punuar në Apple, kujton ekipe të ndryshme që shfaqeshin në zyrë, të gjithë dukej se ishin “agjentë tipikë me rroba civile”.
“Ata vinin, thoshin: ‘Përshëndetje, emri im është Sally’, ‘Emri im është Bill’, ‘Emri im është Sanjay’, apo çfarëdo qoftë”, kujton Lewin. “Dhe askush nuk kishte kartëvizita. Të gjithë buzëqeshnin, ndërsa ne po i shoqëronim përreth dhe kishte njerëz nga ESL në dhomë, sepse ESL do të koordinonte të gjithë çështjen. Pastaj ata largoheshin duke buzëqeshur dhe duke tundur kokën, pa thënë asnjë fjalë.”
CIA më pas solli një ekip nga një tjetër kompani teknologjike, Sun Microsystems, e cila tashmë kishte një partneritet me agjencinë, për ta ndihmuar Jobsin të rriste prodhimin. Gjatë muajit të parë u ndërtuan 100 stacione pune. Më pas, NeXT e rriti prodhimin në 1,500 kompjuterë në muaj dhe më vonë në 5,000.
Kompjuterët NeXT përfunduan si mjete spiunazhi
Kompjuterët që dilnin nga linja e montimit ngarkoheshin në kamionë pa shenja dalluese, të cilët mbërrinin në depot e NeXT herët në mëngjes. Prej andej, ata dërgoheshin në një kompani guackë të CIA-s, ku instaloheshin procesorët e modifikuar dhe kartat grafike speciale.
Pasi përfundonte montimi, kompjuterët ngarkoheshin sërish në kamionë dhe transportoheshin në bazën ajrore Moffett Field në Santa Clara, ku ngarkoheshin në një avion të madh transporti C-5 dhe dërgoheshin drejt destinacioneve të tyre përfundimtare – dhe të klasifikuara.
Jobs ende nuk e dinte saktësisht se ku po shkonin kompjuterët e ndërtuar nga NeXT apo për çfarë qëllimi, të paktën sipas njerëzve të inteligjencës. Në fakt, edhe ata që ishin përgjegjës për blerjen e tyre, përfshirë Romelon, nuk mund ta parashikonin plotësisht se si do të përdoreshin.
Siç rezultoi, kompjuterët përfunduan te analistët e Zyrës Kombëtare të Zbulimit (NRO), të cilët përdornin ekranet me rezolucion të lartë dhe procesorët e specializuar për të shqyrtuar imazhet satelitore. Ata mund të zbulonin, për shembull, nëse një vend kishte zhvendosur trupa ushtarake apo po ndërtonte një silo raketash.
Stacionet e punës u lejonin gjithashtu analistëve të krijonin dhe të ndanin informime dhe prezantime, qoftë për anëtarët e Kongresit apo për vetë presidentin, duke kombinuar video, rrëfim, fotografi dhe shënime.
Më e rëndësishmja, të ashtuquajturit NeXTcube lejonin ndarjen e të dhënave nëpër rrjetet e inteligjencës, duke u dhënë personelit ushtarak në të gjithë botën – në një kohë kur interneti ishte ende në hapat e parë – qasje në imazhe të mbledhura rishtazi dhe mundësinë për t’i analizuar ato në kohë reale.
Në këtë mënyrë, NeXT vendosi informacion të papërpunuar në duart e komandantëve në fushën e betejës, në baza në të gjithë botën, duke u mundësuar atyre të interpretonin imazhet “me sytë e tyre, pothuajse në kohë reale”, sipas Romelos.
Ky zhvillim sfidoi kulturën tradicionale të CIA-s për menaxhimin e centralizuar të informacionit. Kjo, sipas Romelos, ishte “pasoja më e madhe e paqëllimshme” e kompjuterëve të rinj.
Nga CIA te Apple dhe rikthimi
NeXT iu bashkua komunitetit të inteligjencës pikërisht kur misioni dhe fokusi i tij ishin gati të ndryshonin. Bashkimi Sovjetik u shemb në vitin 1991 dhe Shtetet e Bashkuara kaluan nga një botë me dy superfuqi në dominimin absolut të njërës, duke u përballur tashmë me kërcënime të reja: “shtetet mashtruese”, ngritjen e Kinës dhe terrorizmin.
Por Jobs nuk do të mbetej i lidhur me këtë epokë të re për një kohë të gjatë. Ai tashmë i kishte vënë sytë përtej Pentagonit dhe CIA-s.
Harris, i cili e kishte shoqëruar Romelon në selinë e NeXT, kujton një takim me sipërmarrësin në mesin e viteve ’90, kur ai i tha: “Do ta ripërcaktoj industrinë e muzikës”. Harris, i cili në atë kohë ishte kreu i NRO-së, nuk e kishte idenë se çfarë donte të thoshte Jobs, por e kuptoi disa vite më vonë.
Në vitin 1996, Apple njoftoi se po blinte NeXT dhe Jobs u kthye në kompaninë që kishte bashkëthemeluar. Më vonë ai rimori kontrollin e plotë të Apple, duke hapur rrugën që ajo të bëhej kompania më e vlefshme në botë dhe, siç kishte premtuar, duke ripërcaktuar industrinë e muzikës me iPod dhe iTunes.
Edhe pse prania e NeXT në kulturën popullore është lënë në hije nga Apple, “ADN-ja” e sistemit të saj operativ, NEXTSTEP, u bë baza e produkteve të Apple, nga Mac te iPhone.
Apple nuk u bë kurrë kontraktori kryesor ushtarak që ishte bërë NeXT. Pas përfundimit të Luftës së Ftohtë, shpenzimet e mbrojtjes ranë ndjeshëm, me pothuajse 30% deri në fund të viteve ’90, në të njëjtën kohë që tregu komercial i kompjuterëve personalë po përjetonte një rritje shpërthyese. Dhe ndërsa interesat e Silicon Valley u larguan nga ato të ushtrisë dhe botës së inteligjencës, marrëdhënia u zbeh.
Tani, ndërsa Pentagoni planifikon të shpenzojë më shumë se 1.5 trilion dollarë vitin e ardhshëm dhe investon në teknologji të reja, si inteligjenca artificiale, Silicon Valley po e ringjall atë marrëdhënie.
“Ai i dha edhe pesë vjet të tjera”
Ajo që rezulton të jetë pasoja më e rëndësishme e angazhimit të shkurtër të Jobsit me sigurinë kombëtare ishte se, në fund të fundit, kjo i lejoi atij të kthehej në Apple.
Periudha e bashkëpunimit me agjencinë e spiunazhit i dha atij “pesë vjet të tjera për të stabilizuar dhe rritur biznesin, për t’u provuar aksionarëve dhe tregut se ai ishte një lider i vërtetë biznesi dhe jo thjesht një fëmijë që kishte pasur fat dhe mund të shiste”, tha Ehring, i cili u largua nga bota e inteligjencës në vitin 1990 për të punuar me Jobsin në NeXT.
“Pra, pa mbështetjen e NRO-së, që i lejoi Steve të piqej, ai nuk do të ishte kthyer për të marrë drejtimin e Apple si CEO dhe për ta transformuar atë.” /PiranjatNews/
