Vila dhe hotele luksoze në një ishull të paprekur të Shqipërisë: këto janë projektet e mbështetura nga Jared Kushner, dhëndri i Donald Trump, dhe Ivanka Trump, vajza e tij, të cilat ndezën zemërimin e publikut dhe shkaktuan një nga lëvizjet protestuese më të fuqishme që ka njohur Shqipëria prej dekadash. Sipas studiuesit Florent Marciacq, kjo lëvizje vë në pikëpyetje marrëdhënien midis qytetarëve dhe shtetit, si dhe ngre një pyetje të vështirë për Bashkimin Evropian lidhur me mënyrën se si ndërthuren zgjerimi, stabiliteti dhe kërkesat demokratike.
Ajo që fillimisht ishte vetëm një kundërshtim ndaj projekteve për komplekse turistike luksoze në zona natyrore të mbrojtura, u shndërrua gradualisht në një protestë me përmasa kombëtare dhe ndërkombëtare.
Në fillim të vitit 2026, projekti shkaktoi kundërshtim të fortë nga 41 organizata mjedisore nga 28 vende, të cilat i kërkuan qeverisë të pezullonte menjëherë ndërtimin e kompleksit luksoz hotelier.
Ato argumentojnë se projekti rrezikon biodiversitetin e jashtëzakonshëm të rajonit. Edhe pse këto organizata nuk kanë kompetencë ligjore për t'i hequr projektit statusin e "investitorit strategjik", që i është dhënë nga qeveria, letra e tyre e përbashkët kërkon një moratorium të menjëhershëm, derisa të kryhet një studim rigoroz dhe transparent i ndikimit në mjedis.
"Lëvizja nisi si një protestë mjedisore kundër ndërtimeve në ekosistemin e mbrojtur të rajonit të Vjosës në Shqipëri," kujton Florent Marciacq, studiues i asociuar në Institutin Francez për Marrëdhëniet Ndërkombëtare (IFRI) dhe bashkëdrejtor i Observatorit të Ballkanit.
Shkaku i menjëhershëm ishte një projekt ndërtimi i promovuar nga Jared Kushner, dhëndri i presidentit amerikan Donald Trump, përpara se projekte të tjera të lidhura me Ivanka Trump ose me investitorë pranë pushtetit të shtonin edhe më shumë zemërimin e qytetarëve.
Shumë shpejt, kërkesat e popullsisë shqiptare shkuan përtej mbrojtjes së zonave natyrore.
"Ai është shndërruar në një lëvizje të madhe qytetare që ka të bëjë me korrupsionin, transparencën dhe përgjegjësinë demokratike," thekson Florent Marciacq.
Flamingo rozë, një specie simbolike e lagunës Vjosa-Nartë, është bërë simboli i kësaj lëvizjeje proteste. Ai shfaqet në pankarta, kostume gjigante dhe murale që denoncojnë betonizimin e zonave të mbrojtura.
Por "Revolucioni i Flamingove" tashmë shkon shumë përtej mbrojtjes së një specieje apo të një peizazhi natyror. Ajo përfaqëson një kundërshtim më të gjerë ndaj një rendi politik dhe ekonomik, të cilin shumë shqiptarë e lidhin me ndikimin e oligarkëve, privatizimin gradual të pasurive publike dhe mungesën e përgjegjshmërisë së drejtuesve politikë.
Për Florent Marciacq, kjo lëvizje prek diçka shumë më të thellë:
"Sot nuk bëhet më fjalë thjesht për flamingot rozë, por për marrëdhënien midis qytetarëve dhe shtetit që po vihet në pikëpyetje, ndërsa në sfond qëndrojnë çështjet e integrimit evropian."
Me kalimin e javëve, marshimet e protestuesve janë zgjeruar në Tiranë dhe në qytete të tjera të vendit. Protestuesit kërkojnë jo vetëm ndalimin e projekteve të turizmit luksoz në zonat e mbrojtura, por edhe dorëheqjen e qeverisë së Edi Ramës.
Sipas dëshmive të protestuesve, pakënaqësitë nuk lidhen vetëm me projektet ndërtimore. Ato përfshijnë edhe rritjen e fortë të kostos së jetesës, pagat dhe pensionet e ulëta, problemet e sistemit shëndetësor, si edhe ndjenjën e braktisjes së të rinjve, të cilët e shohin emigrimin si të vetmen perspektivë për të ardhmen.
Konteksti ekonomik i viteve të fundit në Shqipëri shpjegon pjesërisht këto tensione.
"Shqipëria ka përjetuar një bum të madh zhvillimi," kujton Florent Marciacq, por shton se ky bum "është lehtësuar nga mungesa e qartësisë në fushën e shtetit të së drejtës dhe nga boshllëqet në të drejtat e pronësisë."
Sipas tij, vendi "është zhvilluar shumë shpejt në duart e disa oligarkëve, ndonjëherë me lidhje me krimin e organizuar, me shumë pastrim parash dhe korrupsion."
Pikërisht kjo pabarazi në zhvillim, që sipas tij ka përfituar kryesisht një elitë e caktuar, është ajo që lëvizja protestuese po sfidon sot.
Përgjigjja e pushtetit ka qenë njëkohësisht politike dhe gjyqësore.
Edi Rama ka bërë disa deklarata tallëse ndaj protestuesve, duke arritur deri aty sa t'u thotë "shkoni e q...uni" në një intervistë për Financial Times, siç kanë raportuar disa media.
Në terren, të paktën 100 protestues janë vënë nën hetim që nga fillimi i qershorit, me akuza si "bllokim i qarkullimit", "prishje e rendit publik" ose "organizim dhe pjesëmarrje në protesta të paligjshme".
Organizata joqeveritare shqiptare dhe ndërkombëtare denoncojnë gjithashtu një përpjekje për kriminalizim në rritje të protestave, ndërsa qeveria argumenton se veprimet e saj bëhen për të ruajtur rendin publik.
"Revolucioni i Flamingove" ka kaluar edhe kufijtë e Shqipërisë. Në Bruksel, rreth 100 persona u mblodhën së fundmi në Sheshin Poelaert, me thirrjen e kolektivit "Brussels aux côtés de Tirana" (Brukseli në krah të Tiranës), për të shprehur solidaritetin e tyre me lëvizjen qytetare shqiptare.
Pjesëmarrësit dënuan projektet e ndërtimit dhe të turizmit, të cilat i konsiderojnë kërcënim për zonat natyrore të mbrojtura. Ata mbanin pankarta me mbishkrimet "Shqipëria nuk është në shitje", "Ndal betonizimit të zonave të mbrojtura", si dhe slogane në shqip si "Rama ik".
Ata kërkojnë: ndalimin e punimeve në disa zona të ndjeshme; shfuqizimin e ndryshimeve të vitit 2024 në ligjin për zonat e mbrojtura; dhe u bëjnë thirrje autoriteteve belge dhe atyre të Bashkimit Evropian që ta kushtëzojnë anëtarësimin e Shqipërisë me respektimin e shtetit të së drejtës dhe mbrojtjen e biodiversitetit.
Kjo ndodh në një kohë kur Shqipëria konsiderohet gjerësisht si një nga vendet kandidate më të avancuara në procesin e zgjerimit të ardhshëm të Bashkimit Evropian.
Ky dimension evropian është thelbësor për Florent Marciacq. Sipas tij, kjo lëvizje ngre "një pyetje të pakëndshme" për Bashkimin Evropian: "A mund të bashkëjetojnë përparimet në procesin e anëtarësimit me shqetësimet që lidhen me prapambetjen demokratike dhe me këto rrjete korrupsioni?"
Sipas studiuesit, Bashkimi Evropian gjendet përballë një ekuilibri të vështirë: "Nga njëra anë, ai dëshiron të ruajë stabilitetin në Ballkanin Perëndimor, me një Shqipëri që është zhvilluar ekonomikisht dhe që paraqet një formë stabiliteti. Por, nga ana tjetër, është e qartë se zgjerimi bazohet mbi kriteret demokratike."
Ai e përmbledh dilemën me këto fjalë: "Qytetarët kanë po aq rëndësi sa edhe qeveritë. Ky është dilema me të cilën përballet Bashkimi Evropian."
Për protestuesit, beteja për Sazanin dhe Vjosë-Nartën nuk është thjesht një luftë për të mbrojtur flamingot apo lagunat. Ajo është gjithashtu një provë për të ardhmen e demokracisë shqiptare dhe për besueshmërinë e angazhimit të Bashkimit Evropian në mbështetje të shtetit të së drejtës.
