GPS-i na e ka dëmtuar ndjesinë e orientimit. Motorët e kërkimit po dobësojnë kujtesën tonë. Dhe inteligjenca artificiale, paralajmërojnë shkencëtarët, mund të bëjë të njëjtën gjë me gjithçka – nga kreativiteti deri te mendimi kritik.
Vite më parë, e detyrova veten të filloja të përdorja AI sa më shpesh që të ishte e mundur. Nëse do të shkruaja për të, duhej edhe ta përdorja teknologjinë. Por një seri studimesh të reja gjatë vitit të fundit më kanë bërë të shqetësohem – a po e dëmtoj trurin tim në këtë proces?
Këto studime sugjerojnë se njerëzit që mbështeten shumë tek mjete si ChatGPT mund të kenë probleme me kreativitetin, përqendrimin, mendimin kritik, kujtesën dhe më shumë.
Të tjera ngrenë shqetësime se përdoruesit e AI po heqin dorë nga “fërkimi” mendor që e bën mendimin më të mprehtë dhe se si shoqëri mund të kemi më pak ide origjinale. Por shkenca për këtë është ende shumë e re dhe përgjigjet nuk janë të qarta. Pra, a duhet të shqetësohemi?
“Në përgjithësi, po,” thotë Adam Green, profesor i neuroshkencës dhe drejtor i Laboratorit për Njohjen Relacionale në Universitetin Georgetown në SHBA. Ka shumë nuanca, por AI do të bëjë punë që dikur kërkonin përpjekje mendore. “Ka mjaft prova që nëse nuk bëni më aq shumë mendim real, aftësia juaj për atë lloj mendimi do të atrofizohet.”
Edhe nëse nuk dëshironi të përdorni ChatGPT apo Claude, përgjigjet me AI tashmë shfaqen në krye të Google dhe kompanitë teknologjike po nxitojnë ta fusin gjithnjë e më shumë në telefonat tanë. Teknologjia po bëhet e vështirë për t’u shmangur, por ka hapa që mund të ndërmerrni për të shmangur rreziqet më të mëdha.
Kjo nuk është një çështje “ose gjithçka, ose asgjë”, sipas Jared Benge, profesor dhe neuropsikolog klinik në Universitetin e Teksasit në Austin. Përdorimi i AI nuk do të thotë automatikisht se do t’ju dëmtojë. Për shembull, nëse AI ju liron hapësirë mendore për gjëra më të rëndësishme, kjo mund të jetë shumë e mirë për trurin tuaj.
“Pse mendojmë se AI do të jetë kaq ndryshe nga gjërat e tjera me të cilat truri ynë është përshtatur tashmë?” thotë Benge. “Nuk është vetë mjeti ai që është i mirë apo i keq.”
Ashtu si me çdo teknologji tjetër, mënyra se si e përdorim AI do të përcaktojë nëse ajo na ndihmon apo na dëmton. Por shqetësimet janë mjaft serioze saqë mund të dëshironi të rishikoni mënyrën se si i përdorni këto mjete – para se të jetë tepër vonë.
Me këtë në mendje, fola me disa ekspertë kryesorë në këtë fushë për të kuptuar se si mendojnë ata se duhet ta përdorim AI që të mos na mpijë mendjen.
Për çfarë shqetësohemi?
Njëzet vjet më parë, u përhap ideja se mbështetja e tepruar tek teknologjia mund të shkaktonte një lloj “demence digjitale”, duke çuar në përkeqësimin e kujtesës afatshkurtër dhe proceseve të tjera njohëse.
Benge së fundmi bashkëautoroi një analizë që shqyrtoi 57 studime me më shumë se 411 mijë të rritur. Në total, ai dhe bashkëautori i tij nuk gjetën prova për “demencë digjitale”. Përdorimi i teknologjisë dukej se ulte rrezikun e dëmtimit njohës. Por kjo nuk do të thotë se nuk ka asgjë për t’u frikësuar.
Studimet kanë zbuluar se njerëzit që mbështeten tek navigimi satelitor si GPS pushojnë së ndërtuari harta mendore të mjedisit përreth dhe kujtesa e tyre hapësinore vazhdon të dobësohet me kalimin e kohës. Një fenomen i ngjashëm, i quajtur “Efekti Google”, u shfaq kur motorët e kërkimit u bënë dominues.
Me sa duket, kemi më pak gjasa të mbajmë mend informacionin që gjejmë në internet, sepse kërkon shumë pak përpjekje.
Duket se truri bëhet më i dobët në detyrat që ia delegojmë të tjerëve. Dhe AI është mjeti më i fuqishëm i delegimit që kemi pasur ndonjëherë.
“Ajo që po ndodh me AI është se, për herë të parë, po na jep një mënyrë të lehtë për të shkëmbyer procesin me produktin,” thotë Green.
Eseja mund të tingëllojë më mirë. Prezantimi mund të duket më profesional. Shakaja në festën e pensionimit mund të funksionojë në mënyrë perfekte. Por puna mendore, përpjekja, fillimet e gabuara dhe ai momenti kur diçka më në fund “ndez”, janë pikërisht ato që i duhen trurit.
“Është sikur të jesh në palestër dhe një robot të ngrejë peshat për ty,” thotë ai. “Ti nuk fiton asgjë.”
Mos e beso verbërisht AI-në
Një studim i fundit zbuloi se përdoruesit më të shpeshtë të AI performonin dukshëm më keq në një test standard të mendimit kritik, me sa duket sepse janë mësuar të delegojnë procesin e mendimit tek robotët.
Njerëzit madje i besojnë AI më shumë sesa mendimit dhe intuitës së tyre – edhe kur AI gabon – diçka që studiuesit në Universitetin e Pensilvanisë e quajnë “dorëzim njohës”.
Problemi përkeqësohet sa më pak të dini për një temë. Një studim nga Microsoft Research zbuloi se rreziku është më i madh kur nuk jeni familjar me subjektin.
“Nëse përdoruesi nuk ka ekspertizën për të gjykuar nëse përgjigjja është e mirë apo jo, aty qëndron rreziku,” thotë Hank Lee, doktorant në Carnegie Mellon University.
Zgjidhja fillon para se të hapni aplikacionin. Nëse nuk do t’i besonit përgjigjes së një të panjohuri të rastësishëm, nuk duhet t’i besoni as AI-së, thotë Lee.
Provoni të krijoni fillimisht një mendim tuajin për temën dhe përdorni AI për ta sfiduar atë, para se të merrni opinionin e robotit. Në këtë mënyrë, AI teston mendimin tuaj në vend që ta zëvendësojë atë.
Shtoni “fërkim” në kërkimin tuaj
“Nëse shikoni diçka dhe ajo është përpara syve tuaj, shpesh mendoni se e keni ruajtur në kujtesën afatgjatë, kur në fakt nuk e keni,” thotë Barbara Oakley, profesore emerite e inxhinierisë në Universitetin Oakland.
Ka disa kërkime të hershme që sugjerojnë se AI mund të dëmtojë aftësinë tuaj për të mbajtur mend informacionin. Një anketë me 494 studentë zbuloi se ata që përdornin më shpesh ChatGPT kishin më shumë gjasa të raportonin humbje kujtese.
Kur përdorni AI për informacion që doni ta mbani mend, ia vlen të ngadalësoni ritmin dhe të angazhoheni me materialin. Mbani shënime – idealisht me dorë, por edhe duke shtypur funksionon. Mund t’i kërkoni AI t’ju testojë ose të krijojë kartela mësimore.
Puna është ajo që e bën njohurinë të qëndrojë. Dhe pikërisht ky “fërkim” është qëllimi.
Lëreni faqen bosh pak më gjatë
AI është jashtëzakonisht e mirë në gjenerimin e ideve. Dhe ky është problemi.
Kërkimet sugjerojnë se njerëzit që përdorin AI për detyra krijuese prodhojnë ide më të parashikueshme dhe më pak origjinale sesa ata që nuk e përdorin.
Truri juaj ndërton kreativitet duke krijuar lidhje të papritura. Nëse ia delegoni këtë punë AI-së, humbisni ushtrimin mendor.
“Po shqetësohemi se mund të humbasim muskulin krijues,” thotë Green. “AI po na mashtron duke na bërë të mendojmë se po na bën më kreativë.”
Një mënyrë për ta shmangur këtë është të shkruani fillimisht idetë tuaja në letër, edhe nëse janë të papërpunuara. Kaloni më shumë kohë përballë një faqeje bosh dhe shkruani çfarëdo që ju vjen në mendje.
Rëndësi nuk ka cilësia. Rëndësi ka që truri juaj po krijon lidhjet vetë, duke përdorur përvojat, kujtimet dhe njohuritë tuaja për të prodhuar diçka që vetëm ju mund ta kishit krijuar.
Pastaj përdorni AI për të zhvilluar, sfiduar ose përmirësuar atë që keni krijuar.
Kushtojini vëmendje
Nëse keni arritur deri këtu në artikull, bravo. Por nëse vëmendja juaj po fillon të shpërqendrohet, nuk jeni vetëm.
Disa kërkime sugjerojnë se bombardimi i vazhdueshëm nga teknologjia po e bën më të vështirë përqendrimin. AI mund ta përkeqësojë këtë problem: përgjigjet janë menjëherë të disponueshme dhe ka shumë mundësi për të shmangur vështirësinë dhe parehatinë.
Por mund të përdorni të njëjtën logjikë si më sipër: bëni qëllimisht gjërat në mënyrën e vështirë.
Mos i kërkoni ChatGPT të përmbledhë çdo artikull të gjatë. Qëndroni përballë një problemi të vështirë para se të pyesni një robot. Lejojeni veten të mërzitet.
Parehatia është qëllimi. Kështu truri mëson të tolerojë – dhe më pas të shijojë – “fërkimin” që kërkon mendimi i thellë.
Truri i njeriut ka ende vlerë
Nuk jam këtu për t’ju thënë të ndaloni përdorimin e chatbotëve si ChatGPT, Claude apo Gemini. Por po përpiqem të jem më i kujdesshëm kur i përdor, për ta mbajtur trurin tim “në timon”.
Green thotë se truri i njeriut është strukturalisht ndryshe nga AI në mënyra që kanë rëndësi: ne krijojmë lidhje personale, të papritura dhe vërtet origjinale, në mënyra që makinat digjitale nuk mund t’i kopjojnë.
“Veçantia dhe diversiteti i ideve njerëzore do të jenë vlera më e madhe në vitet që vijnë,” thotë ai.
Green parashikon se detyrimi për të “menduar përtej robotëve” do të bëhet një instinkt natyror mbijetese për të pasur sukses në shoqëri.
Dhe, siç thekson Benge, ne kemi kaluar edhe më parë nëpër rrugë të ngjashme.
“Truri ynë është përshtatur gjithmonë me teknologjinë. Ne përshtatemi vazhdimisht. Kjo është forca jonë si specie,” thotë ai. “A kemi humbur aftësinë për të vrapuar maratona sepse kemi makina? Jo. Thjesht është bërë diçka që njerëzit e bëjnë sepse duan ta bëjnë.”
Mjetet ndryshojnë. Por dëshira për të menduar, krijuar dhe zbuluar gjërat vetë duket se është shumë më e vështirë për t’u automatizuar./Përktheu Piranjat News
Artikuj te sugjeruar
BOTA
8 Maj12:23
Paralajmëron Lavrov: Nuk do kursejmë askënd që do guxojë të na sulmojë në ceremoninë për “Ditën e Fitores”
Sergei Lavrov i paralajmëroi se nuk do të tregojnë mëshirë ndaj vendeve që do të guxojnë të sulmojn&eum...
BOTA
8 Maj11:35
Trashëgimtarja që u kthye në grabitëse arti: Historia tronditëse e Rose Dugdale
Nga sallonet luksoze të aristokracisë britanike deri te grabitjet e armatosura dhe lidhjet me militantët, jeta e Rose Dugdale është n...
BOTA
8 Maj11:16
Portet e bllokuara nga SHBA/ Irani tenton të mbajë të hapura marrëdhëniet tregtare me Kinën nëpërmjet lëvizjes së trenave
Irani po përpiqet ta mbajë të hapur lidhjen e tij tregtare me Kinën me hekurudhë, për të kufizuar në njëfarë...
BOTA
8 Maj11:02
Zemërim në Shtëpinë e Bardhë për foton e Mark Hamill të Trump të vdekur në një varr: Je i sëmurë
Shtëpia e Bardhë reagoi ashpër ndaj një fotoje të postuar në rrjetet sociale nga aktori i Star Wars, Mark Hamill,...
Piranjat News
BOTA
8 Maj10:55
Youtuberi qëndroi për një natë në ishullin më vdekjeprurës në botë
Një YouTuber vendosi të kalonte 24 orë të tëra në një nga ishujt më të tmerrshëm dhe misterioz&eum...
BOTA
8 Maj10:44
Von der Leyen pas bisedës me Trump: Progres i kënaqshëm drejt ratifikimit të marrëveshjes tregtare BE-SHBA
Presidentja e Komisionit Europian, Ursula von der Leyen, njoftoi se ka “përparim të kënaqshëm” drejt ratifikimit të marr&...
BOTA
8 Maj10:28
Pandemia digjitale që mund të gjunjëzojë njerëzimin!
Organizata Ndërkombëtare e Telekomunikacionit (ITU) dhe Zyra e Kombeve të Bashkuara për Reduktimin e Rrezikut nga Fatkeqësitë (U...
BOTA
8 Maj10:27
Raportohet rasti i tretë/ Ishte në anijen turistike, një britanik dyshohet i prekur nga hantavirusi
Agjencia Britanike e Sigurisë Shëndetësore (UKHSA) njoftoi se një tjetër rast i dyshuar i hantavirusit është identifikuar t...
BOTA
8 Maj10:16
Trump: Armëpushimi me Iranin ende në fuqi, pavarësisht përplasjeve në Ngushticën e Hormuzit
Presidenti i SHBA-së, Donald Trump ka ritheksuar se një armëpushim është ende në fuqi me Iranin, pavarësisht një p&eum...
BOTA
8 Maj10:13
Financial Times: BE përgatitet për bisedime të mundshme me Putinin
Udhëheqësit e Bashkimit Evropian po përgatiten për bisedime të mundshme me Presidentin rus Vladimir Putin, raportoi Financial Times, du...
