Revolta kundër ndërtimeve në Zvërnec nuk është kufizuar vetëm brenda Shqipërisë. Dje dhe sot, shqiptarë që...
BOTA
Një nga qendrat më të vjetra urbane në planet, udhëkryq historik dhe betejë për shumë perandori, historia e pasur e Gazës në rrënoja
PiranjatPërditësimi i fundit 18 Tetor 2025, 07:51
Ndërsa armëpushimi sjell njëfarë paqeje në ferrin e ngjashëm me Dresdenin, në të cilin është shndërruar Gaza , është koha të bëjmë një bilanc të gjithçkaje që është humbur. Kostoja njerëzore e asaj që komisioni hetimor i OKB-së e njeh si gjenocid është sigurisht e pallogaritshme, por më pak njerëz janë të vetëdijshëm se sa shumë histori dhe arkeologji të pasur është shkatërruar në këto muaj të tmerrshëm.
Kjo mbështetet nga supozimi i përhapur se Gaza ishte pak më shumë se një kamp i madh refugjatësh i ndërtuar në një pjesë të shkretëtirës së banuar kohët e fundit. Kjo është mjaft e gabuar. Në realitet, Gaza është një nga qendrat më të vjetra urbane në planet.
Golda Meir deklaroi në mënyrë të famshme se "nuk kishte diçka të tillë si palestineze", por realiteti është shumë ndryshe. Palestina është në fakt një nga toponimet më të vjetra të njerëzimit dhe të dhënat e një populli të emëruar sipas saj janë po aq të vjetra sa vetë shkrim-leximi. Palestina ishte një emër i vendosur për bregdetin midis Egjiptit dhe Fenikisë që të paktën nga mijëvjeçari i dytë p.e.s.: tekstet e lashta egjiptiane i referohen "Peleset" rreth vitit 1450 p.e.s., mbishkrimet asiriane i referohen "Palashtu" rreth vitit 800 p.e.s. dhe Herodoti rreth vitit 480 p.e.s. si "Παλαιστίνη" (Palaistinē). Gaza u përmend për herë të parë si një çmim strategjik në një mbishkrim egjiptian të Thutmesit III në shekullin e 15-të p.e.s., ku përmendet si Gazati.
Është gjithashtu një nga hapësirat më të luftuara dhe të kontestuara: për më shumë se 4,000 vjet kjo zonë ka qenë një udhëkryq i përzier etnikisht, që lidh Afrikën me Azinë dhe shkretëtirën me Mesdheun. Ka qenë gjithashtu një qendër e rëndësishme strategjike dhe ekonomike: një port shpesh tepër i pasur dhe i begatë nga i cili erëzat, temjani, parfumet dhe verërat e Azisë perëndimore eksportoheshin në Greqi dhe Romë, fundi i rrugës së karvanëve nga Arabia nëpërmjet Petrës.
Si dhe një fortesë që ruante rrugën strategjikisht të rëndësishme që të çonte nga bregdeti lindor i Mesdheut në Egjipt. Udhëtarët që kanë vizituar Gazën gjatë shekujve shpesh kanë vërejtur pjellorinë e bimësisë së saj dhe diversitetin e bujqësisë së saj, të cilat të dyja janë produkte të ujërave nëntokësore dhe klimës mesdhetare.
Është kjo që i mundësoi Gazës të kultivonte rrushin e shkëlqyer që për shumë shekuj është shndërruar në një verë të ëmbël shumë të famshme, Château d'Yquem të botës klasike. Një ekspozitë e antikiteteve të shpëtuara të Gazës që aktualisht shfaqet në Institutin e Monde Arabe në Paris hapet me një shfaqje të mrekullueshme të "kavanozëve prej silure" në të cilët banorët e Gazës eksportonin verën e tyre.
Që në shekullin e gjashtë pas Krishtit, këto amfora arrinin si në Francën Merovingiane ashtu edhe në Anglinë Anglo-Saksonike. Gaza vazhdoi të lulëzonte gjatë periudhës së Kryqëzatave, kur iu dha Kalorësve Templarë për të ruajtur kufirin me Egjiptin; dhe akoma më shumë pasi Mamlukët i dëbuan Kryqëzatat dhe e mbushën Gazën me xhami dhe hane të bukura. Gjatë periudhës osmane, Jaffa dhe Akra ia morën Gazës vendin porteve më të begatë të rajonit, nga të cilat eksportoheshin pambuku i Galilesë dhe portokajtë e Jaffës; por Gaza mbeti një qendër e rëndësishme rajonale.
Gaza ishte vendi ku ushtria osmane u ndesh me britanikët në Luftën e Parë Botërore. Këtu shumë nga të njëjtat trupa osmane që kishin mundur britanikët në Gallipoli mbajtën përsëri llogoret e tyre kundër një force të përzier britanike, indiane dhe anzake, që po shkonin në veri nga Egjipti, të armatosura me predha të mbushura me gaz helmues dhe tanket e para të Lindjes së Mesme, të dërguara nga Fronti Perëndimor me shpresën e një përparimi.
Vetëm falë lëvizjes anësore të kalorësisë së deveve Anzake dhe Bikaner nën komandën e gjeneralit Allenby, linjat osmane më në fund ranë, në betejën e tretë të Gazës në fillim të nëntorit 1917. Më 2 nëntor, Deklarata e Balfourit u lëshua në Londër, duke ndryshuar përgjithmonë të ardhmen e territorit. Deri në fund të vitit 1948, Gaza ishte shtëpia e qindra mijëra palestinezëve të zhvendosur nga Nakba.
Edhe pse Gaza tani dominon lajmet për arsyet më të këqija, është një vend për të cilin tradicionalisht kemi mësuar jashtëzakonisht pak; nuk na mësohet historia e saj në filma apo dokumentarë televizivë, e lëre më si pjesë e arsimit formal. Megjithatë, është diçka që padyshim që duhet ta dimë me shumë nevojë për të kuptuar ngjarjet aktuale.
Çdo fuqi e njëpasnjëshme në Lindjen e Mesme ka dashur gjithmonë të zotërojë Gazën dhe ta pushtojë atë, dhe gjatë shekujve dëgjojmë për një sërë perandorish - së pari egjiptianët, asirianët, babilonasit, persianët, grekët dhe romakët, dhe më vonë umajadët, mamlukët, turqit dhe britanikët - që kanë kaluar dhe kanë luftuar për ta pushtuar atë. Më të vështirë për t'u parë në kronikat e pushtimeve dhe rrethimeve janë vendasit që kanë jetuar gjithmonë këtu përreth, shekull pas shekulli, besimi i të cilëve ka evoluar ngadalë nga paganizmi në të tre besimet abrahamike, dhe gjuha mbizotëruese e të cilëve është zhvendosur nga aramaishtja në greqisht, pastaj nga greqishtja në arabisht.
Arkeologjia tregon se ADN-ja e popujve të ndryshëm që jetuan këtu ka mbetur mjaft e qëndrueshme gjatë shekujve: banorët modernë të kësaj toke, si hebrenjtë ashtu edhe palestinezët, ndajnë shumë të njëjtën përzierje grupesh ADN-je si popujt që jetuan këtu në epokën e bronzit, skeletet e të cilëve janë testuar në laboratorë bashkëkohorë. Pakicat e vogla të krishtera samaritane dhe palestineze, pasardhësit e mëvonshëm të të krishterëve të parë, shfaqin modele gjenetike që janë veçanërisht të ngjashme me ato të nxjerra nga skeletet e lashta.
Edhe pse qyteti mbeti një qendër e fuqishme paganizmi shumë kohë pas shumë qyteteve të tjera në rajon, bregdeti i tij ishte gjithashtu shtëpia e manastireve më të hershme të Palestinës, pasi ndjekësit e Shën Antonit të Egjiptit migruan atje duke sjellë lëvizjen monastike në Levant; shpejt "shkretëtira u bë një qytet" ndërsa manastiret u ngritën në të gjithë rajonin. Në vitin 406, Perandoresha Eudoxia siguroi fondet për një katedrale për Gazën dhe, deri në fund të shekullit të gjashtë, u ndërtua kisha e famshme e Shën Sergjit.
Pushtimi arab konsiderohej dikur një pikë kthese e madhe në historinë e rajonit, por sipas shumë historianëve dhe arkeologëve që specializohen në këtë periudhë, pushtimi është pothuajse i padukshëm arkeologjikisht. Dokumentet që kanë mbijetuar nga kjo periudhë tregojnë se për shumë vite më pas, Gaza vazhdoi të ishte një qendër administrative e rajonit dhe të krishterët që flisnin greqisht vazhduan të drejtonin burokracinë.
Djali dhe nipi i dy prej kancelarëve të hershëm të Kalifëve Umajadë, Shën Gjoni i Damaskut, e përfundoi jetën e tij në manastirin e Mar Saba jo shumë larg Gazës në shkretëtirën Judease. Me kalimin e kohës, banorët e Palestinës pranuan gjuhën, qeverisjen dhe fenë e sundimtarëve të tyre të rinj; por ishte një proces gradual tranzicioni, gjatë shumë shekujsh, jo një fund i papritur katastrofik i qytetërimit. Pushtuesit arabë ishin një elitë e vogël ushtarake; njerëzit vendas mbetën pak a shumë të njëjtë. /Guardian/
