Kryetari i PD, Sali Berisha ka bërë përgjegjës Edi Ramën për krizën që ka shpërthyer në vend, me protesta ma...
LIFESTYLE
Kush e shpiku kinemanë – francezët apo gjermanët?
PiranjatPërditësimi i fundit 24 Dhjetor 2025, 16:48
Viti që po shkruhet është 1895. Më 1 nëntor në Berlin, pamjet e para lëvizëse shfaqen në kanavacë. Vetëm disa javë më vonë, në Paris, disa dhjetëra njerëz po shikojnë një ekran të bardhë projeksioni. 130 vjet më parë, shpikja e kinemasë nisi një revolucion kulturor. Por ku filloi në të vërtetë – në Gjermani apo në Francë?
Kur Max dhe Emil Skladanowski shfaqën filmat e tyre më 1 nëntor 1895 në shfaqjen e varieteteve Wintergarten, publiku u mahnit. Sekuenca të shkurtra të filmuara nga vetë vëllezërit u shfaqën para syve të tyre. Akrobatë, valltarë, skena të shkurtra nga jeta e përditshme.
Rrëfimet historike tregojnë për shtatë deri në dhjetë histori, secila prej të cilave zgjat rreth 20 deri në 30 sekonda. Shfaqja ishte pjesë e një shfaqjeje variete me pagesë për shikim.
Kjo mrekulli u bë e mundur nga “kinemaja” – një risi teknike në të cilën dy shirita filmi projektoheshin në mënyrë alternative.
Ishte shfaqja e parë publike e filmit në Gjermani. Maksi ishte truri teknik, shpikësi dhe vizionari, ndërsa Emili mbështeti prodhimin dhe kryesisht u mor me organizimin.
Vetëm disa javë më vonë, më 28 dhjetor 1895, Salon Indien në Grand Cafe pranë Operas Garnier të Parisit ishte plot. Rreth 30 vizitorë që paguanin biletën e shikonin të magjepsur kanavacën.
Dhjetë filma të shkurtër, të gjithë të xhiruar nga vëllezërit Auguste dhe Louis Lumière, shkëlqenin në ekran. Punëtorët largohen nga fabrika në Lyon, treni hyn në stacion – dhe shumë spektatorë hidhen prapa nga frika, të bindur se treni po shkon drejt e drejt tyre.Filmat shfaqeshin në një kinematograf të zhvilluar nga vëllezërit Limiere, i njohur në gjermanisht si kinematograf – një pajisje kompakte që kombinonte një aparat fotografik, fotokopjues dhe projektor. Shfaqja e parë në ambiente të mbyllura u zhvillua më 22 mars 1895.
Për Thierry Frémaux, historian dhe drejtor të përgjithshëm të Festivalit të Filmit në Kanë, nuk ka dyshim. Kinemaja u shpik nga vëllezër francezë.
Në dokumentarin e tij që doli disa muaj më parë, Limier! The adventure continues (Lumière! L’aventure continue) tha se të gjithë ata që i paraprinë ishin “bashkë-shpikës”.
Rrëfimet e asaj kohe – përfshirë edhe ato të vetë Auguste – ia atribuojnë idenë kryesore Louis-it. Louis filloi pikturat, Auguste ia solli ato njerëzve. Ai u kujdes për projeksionet dhe zgjerimin.
Vëllezërit realizuan mbi 2,000 filma të shkurtër. Në dokumentarin e tij, Frémo komenton mbi 120 mini-histori prej rreth 50 sekondash, të pabotuara deri më tani.
Të gjitha vijnë nga Instituti Limière në Lyon, një arkiv dhe qendër kërkimore kushtuar vëllezërve Limière, e menaxhuar nga Frémaux.
Megjithatë, pyetja për rolin e Gjermanisë mbetet e hapur. Përgjigja u dha së fundmi nga një ekspozitë në Arkivin Federal të Berlinit – “A e shpika unë filmin?” Max Skladanovski – pionier, vizionar dhe mashtrues. Rasti ishte 130-vjetori i shfaqjes së filmit në shfaqjen e varieteteve Wintergarten.
Janë shfaqur pajisje, fotografi dhe dokumente nga trashëgimia e pasur e vëllezërve. Broshura shoqëruese përmban edhe përfundimin. Skladanovsky padyshim kontribuoi në zhvillimin e filmit, ashtu si shumë pionierë të tjerë të kohës së tij – por ai nuk e shpiku atë.
Kjo konfirmohet edhe nga Muzeu i Filmit në Potsdam. “Teknologjia dhe cilësia e pajisjes dhe projeksionit të Skladanovskit ishin prapa asaj që shpikësit e tjerë po praktikonin tashmë në atë kohë.”Shumë veta i hapën rrugën kinemasë, ndër ta edhe Thomas Alva Edison (Thomas), i cili në fillim të viteve nëntëdhjetë të shekullit të XIX-të, ndërtoi një kinetoskop me kolegët e tij. Pajisja lejonte që pamjet në lëvizje të shiheshin individualisht. Shikohej përmes kutisë dhe filmi futej brenda.
Edhe shpikës të tjerë eksperimentuan. Britaniku Edward Muybridge (Eadweard Muybridge) dhe francezi Étienne-Jules Marey (Étienne-Jules Marey) e ndanë lëvizjen në sekuenca teknike dhe mundësuan interpretime të shumëfishta.
Kinemaja mund të zhvillohej më vonë mbi këto themele shkencore dhe vizuale.
Një nga pionierët më të rëndësishëm të kinemasë komerciale në Gjermani ishte Oscar Mester. Në vitin 1896, inxhinieri dhe producenti hapi një nga kinematë e para të përhershme në Berlin, teatrin Kinetografen.
Filmi – si një mundësi teknike e regjistrimit të lëvizjes – është projektuar, provuar dhe përsosur nga shumë njerëz. Ishte një udhëtim i përbashkët i shumë shpikësve dhe vizionarëve.
Megjithatë, kinemaja u shfaq vetëm kur teknologjia u bë një ngjarje publike – një moment në të cilin njerëzit uleshin së bashku para ekranit, duke u çuditur, duke qeshur ose duke pasur frikë. Një përvojë që ende magjeps miliona njerëz sot./
